کمیسیون اصل نود (سه جلد)

چاپ اول : 1383
1353 صفحه
انتشارات امید ایرانیان



مجموعه‌ی سه جلدی کمیسیون اصل نود، مجموعه‌ایست مستند که معرف جایگاه، مبانی قانونی عملکرد این کمیسیون و فعالیت‌های آن طی ادوار مختلف مجلس می‌باشد.

جلد اول تحت عنوان مبانی نظری، به بررسی پیشینه‌ی کمیسیون به لحاظ تاریخی از کمیسیون عرایض قانون اساسی مشروطه تا خبرگان قانون اساسی و نهایتا تصویب اصل نود پرداخته، پس از آن به چارچوب فعالیت کمیسیون در کنار مشروح مذاکرات پیرامون هر مصوبه به تفصیل اشاره شده است تا روح قوانین آن‌گونه که مدنظر نظر قانون‌گذار بوده، بهتر درک شود.

جلد دوم تحت عنوان کمیسیون اصل نود، فعالیت‌ها و چالش‌ها (1359 - 1379) در دو فصل به موضوع پرداخته است. فصل اول تحت عنوان فعالیت‌های کمیسیون در ادوار مختلف مجلس، به تشریح کارنامه‌ی کمیسیون از دوره‌ی اول تا دوره‌ی پنجم اشاره دارد و اطلاعاتی در رابطه با عماکرد کمیسیون و اعضای آن طی ادوار مورد مطالعه، در اختیار خواننده قرار می‌دهد. فصل دوم این جلد نیز به مطالعه‌ی چالش‌های اصلی کمیسیون در حوزه‌ی عمل طی 20 سال مورد مطالعه به خصوص نحوه‌ی تعامل کمیسیون با دستگاه‌های اجرایی و قضایی می‌پردازد.

جلد سوم به فعالیت‌های کمیسیون در دوره‌ی ششم طی هفت فصل می‌پردازد. فصل اول به مقدمات و مشکلات شکل‌گیری کمیسیون اشاره دارد. فصل دوم عملکرد کمیسیون را در دوره‌ی ششم تشریح کرده و فصل سوم به توضیح فعالیت کمیته‌های کمیسیون با اشاره به برخی پرونده‌های مهم مربوطه در هر کمیته می‌پردازد. فصل چهارم به چهارده گزارش قرائت شده در صحن علنی و برخی تذکرات مرتبط با گزارش‌ها پرداخته و فصل پنجم واکنش دستگاه‌های اجرایی و قضایی را نسبت به گزارش‌ها به تفکیک به طور مستند مورد اشاره قرار می‌دهد. در فصل ششم به نطق‌ها و تذکرات مرتبط با اصل نود در صحن علنی پرداخته شده و بالاخره در فصل هفتم ، چالش‌های اساسی کمیسیون در دوره‌ی ششم مورد توجه نویسنده قرار گرفته است. در پایان جمع‌بندی نویسنده از مطالب مندرج در سه جلد کتاب، تحت عنوان سخن‌آخر در اختیار خواننده قرار می‌گیرد.


نویسنده در جمع‌بندی پایان کتاب آورده است :


" کمیسیون اصل نود در دوره‌ی ششم به رغم تشکیل دیر‌هنگامش کارنامه‌ی درخشانی از خود در قیاس با دوره‌های قبلی کمیسیون و حتی در مقایسه با سایر کمیسیون‌های مجلس ششم به یادگار گذاشته. و با اقدامات مثبتی که در دفاع از حقوق ملت داشت، به عنوان جدی‌ترین نهاد ملی دفاع از حقوق بشر در طول دوران پس از انقلاب شناخته شد.
هرچند اقدامات کمیسیون اصل 90 از همان ابتدای تشکیل، خوشایند دستگاه‌های مورد شکایت خصوصا دستگاه قضایی نبود، ولی کمیسیون عملا با ورود به مناطقی که بنا به سلیقه‌ی اصحاب قدرت مناطق ممنوعه شناخته می‌شد، ولی به بهانه‌های واهی امکان ورود به آن حوزه‌ها را نداشت و یا اصلا دغدغه‌های اعضاء کمیسیون 90 طی ادوار گذشته این اجازه را به آنان برای ورود به این حوزه‌ها نداده و نخواهد داد، توانست به عنوان ملجاء و پناهگاهی برای شهروندانی تلقی شود که در مقام شاکی کمتر مکانی برای بیان شکایت‌های خود می‌یافتند."

در پیش‌گفتار کتاب کمیسیون اصل نود که توسط دکتر سید عطاءالله مهاجرانی نوشته شده، آمده است :
... در بحث شکایات مردم از قوای سه‌گانه خبرگان ملت به نکاتی اشاره کرده‌اند که البته امروزه دست‌نیافتنی و خیال‌پردازانه جلوه می‌کند. فاصله‌ی آن سخنان تا به امروز نشانه‌ای است که از کجا تا به کجا آمده‌ایم. گویی درست معکوس این تعبیر که:

رهرو منزل عشقیم و ز سرحد عدم
تا به اقلیم وجود این همه راه آمده‌ایم

در انتهای کتاب تصاویری از اعضای کمیسیون اصل نود آمده است.